Hay là câu chuyện về việc một quốc gia quyết định rằng xe máy Honda và xuất khẩu gạo thôi chưa đủ “chất” để gây ấn tượng với thế giới
Khi “Made in Vietnam” không còn chỉ là nhãn mác trên đôi giày Nike
Bạn biết không, có một thời kỳ – không xa lắm đâu, khoảng chục năm trước thôi – khi nhắc đến Việt Nam, người nước ngoài sẽ nghĩ ngay đến phở, áo dài, và có lẽ là những đôi giày thể thao được may trong các nhà máy ở Bình Dương. Công bằng mà nói, điều đó không sai. Chúng ta đúng là có phở ngon, áo dài đẹp, và vâng, một phần không nhỏ giày dép của cả thế giới được sản xuất tại đây.
Nhưng này, để tôi kể bạn nghe một câu chuyện thú vị hơn nhiều. Một câu chuyện về việc Việt Nam đang âm thầm – à không, thực ra là khá ồn ào – biến mình thành một trung tâm công nghệ cao của khu vực. Và không phải theo kiểu “trung tâm” như người ta hay nói cho vui, mà là thật sự, với những con số khiến nhiều nước trong khu vực phải ngạc nhiên.
Theo số liệu từ Tổng cục Thống kê Việt Nam năm 2024, ngành công nghiệp công nghệ thông tin và truyền thông của nước ta đã đạt doanh thu khoảng 165 tỷ USD, tăng 12,5% so với năm trước. Để bạn hình dung, con số này lớn hơn GDP của nhiều quốc gia trên thế giới. Bangladesh với dân số gần 170 triệu người có GDP khoảng 460 tỷ USD, còn riêng ngành công nghệ của chúng ta đã chiếm hơn 1/3 con số đó. Không tệ cho một quốc gia mà cách đây không lâu còn được biết đến chủ yếu qua hình ảnh ruộng lúa và nón lá, đúng không?
Nhưng đợi đã, câu chuyện còn thú vị hơn nhiều. Samsung – đúng vậy, gã khổng lồ công nghệ Hàn Quốc – hiện đang sản xuất khoảng 50% tổng số điện thoại thông minh của họ tại Việt Nam. Bạn đang cầm một chiếc Samsung Galaxy trên tay? Có khả năng cao nó được sinh ra ở Bắc Ninh hoặc Thái Nguyên đấy. Các nhà máy của Samsung tại Việt Nam xuất khẩu khoảng 70 tỷ USD giá trị sản phẩm mỗi năm. Con số này chiếm gần 1/5 tổng kim ngạch xuất khẩu của cả nước.
Intel thì sao? Họ đã đổ hơn 1,5 tỷ USD vào nhà máy ở TP. Hồ Chí Minh, biến nơi đây thành cơ sở lắp ráp và kiểm thử chip lớn nhất toàn cầu của tập đoàn. Apple cũng không chịu đứng ngoài cuộc chơi khi liên tục chuyển dịch chuỗi cung ứng sang Việt Nam. Foxconn, Luxshare, Pegatron – những cái tên quen thuộc trong chuỗi sản xuất của Apple – đều đang mở rộng quy mô hoạt động tại đây như thể ngày mai không còn tồn tại vậy.
Thế hệ “tech bro” Việt Nam và giấc mơ Silicon Valley phiên bản nhiệt đới
Nếu bạn nghĩ rằng người Việt chỉ làm công nhân trong các nhà máy công nghệ, thì xin lỗi, bạn đã lỡ mất một phần rất quan trọng của bức tranh. Thế hệ startup Việt Nam đang nổi lên với tốc độ chóng mặt, và họ không hề khiêm tốn về tham vọng của mình.
VNPay – ứng dụng thanh toán mà có lẽ bạn đã quét mã QR ít nhất vài chục lần tuần trước – được định giá khoảng 1 tỷ USD vào năm 2023. Momo, đối thủ cạnh tranh trực tiếp, cũng đạt mức định giá tương tự và có hơn 31 triệu người dùng hoạt động. Để so sánh, dân số Việt Nam khoảng 100 triệu người, nghĩa là cứ 3 người Việt thì có 1 người dùng Momo. Tỷ lệ này cao hơn cả tỷ lệ người Mỹ sở hữu thẻ American Express.
Tiki và Shopee thì đang đánh nhau dữ dội trên mặt trận thương mại điện tử, với Shopee chiếm khoảng 60% thị phần theo báo cáo của iPrice Group năm 2024. Thị trường thương mại điện tử Việt Nam dự kiến đạt 39 tỷ USD vào năm 2025, theo Google, Temasek và Bain Company trong báo cáo e-Conomy SEA 2023. Tốc độ tăng trưởng kép hàng năm đạt khoảng 25%, khiến Việt Nam trở thành một trong những thị trường tăng trưởng nhanh nhất Đông Nam Á.
Nhưng thú vị nhất có lẽ là câu chuyện của VinFast. Một công ty ô tô Việt Nam – bạn không đọc nhầm đâu – đã lên sàn chứng khoán NASDAQ của Mỹ vào tháng 8 năm 2023. Vào thời điểm đỉnh cao, vốn hóa thị trường của VinFast đã vượt qua cả Ford và General Motors, đạt gần 190 tỷ USD. Dù sau đó giá cổ phiếu đã điều chỉnh đáng kể, sự kiện này vẫn đánh dấu một cột mốc lịch sử: một công ty Việt Nam có thể chơi trên sân chơi lớn nhất thế giới.
Còn về nguồn nhân lực? Theo TopDev, nền tảng tuyển dụng IT hàng đầu Việt Nam, số lượng lập trình viên trong nước đã vượt mốc 530.000 người vào năm 2024, tăng gần gấp đôi so với 5 năm trước. Các trường đại học như Bách khoa Hà Nội, Đại học Công nghệ – ĐHQGHN, FPT University đang đào tạo hàng chục nghìn kỹ sư mỗi năm. HackerRank, nền tảng đánh giá năng lực lập trình toàn cầu, xếp Việt Nam ở vị trí thứ 23 trên thế giới về kỹ năng lập trình – cao hơn cả một số nước châu Âu.
FPT – Từ “đứa con hoang” đến người khổng lồ công nghệ
Không thể nói về công nghệ Việt Nam mà không nhắc đến FPT Corporation. Tập đoàn này giống như một minh chứng sống cho khả năng của doanh nghiệp Việt trong lĩnh vực công nghệ cao.
Thành lập từ năm 1988 – khi Việt Nam còn đang trong giai đoạn Đổi Mới và internet còn là khái niệm xa vời với đa số người dân – FPT đã trải qua hành trình phát triển đầy ấn tượng. Doanh thu năm 2023 của tập đoàn đạt khoảng 2,2 tỷ USD, trong đó mảng xuất khẩu phần mềm chiếm tỷ trọng ngày càng lớn. FPT Software hiện có hơn 27.000 nhân viên làm việc tại 26 quốc gia, phục vụ hơn 1.100 khách hàng toàn cầu bao gồm nhiều công ty trong danh sách Fortune 500.
Điều thú vị là FPT không chỉ làm outsourcing – tức là nhận việc gia công cho các công ty nước ngoài – mà đã dần chuyển sang các dự án có giá trị gia tăng cao hơn. Tập đoàn đang đầu tư mạnh vào AI, cloud computing, và chuyển đổi số. Năm 2023, FPT công bố hợp tác chiến lược với NVIDIA để xây dựng AI Factory tại Việt Nam, một trong những dự án AI lớn nhất khu vực Đông Nam Á.
Và nếu bạn nghĩ rằng những hợp đồng công nghệ lớn chỉ dành cho các tập đoàn phương Tây, thì FPT đã ký được các thỏa thuận với Airbus, Siemens, và cả chính phủ Nhật Bản. Cái ý tưởng rằng một công ty Việt Nam có thể tư vấn chuyển đổi số cho các tập đoàn châu Âu nghe có vẻ hài hước cách đây 20 năm, nhưng bây giờ nó đang xảy ra hàng ngày.
Trương Gia Bình, Chủ tịch FPT, có lần nói rằng tham vọng của ông là đưa FPT vào top 50 công ty dịch vụ IT toàn cầu. Nghe có vẻ điên rồ? Có lẽ. Nhưng nếu nhìn lại những gì Samsung đã làm được từ một công ty buôn bán cá khô, hay Hyundai từ một xưởng sửa chữa ô tô nhỏ, thì những giấc mơ lớn đôi khi cũng thành hiện thực.
Bán dẫn – Cuộc chơi mới mà Việt Nam muốn “chen chân”
Nếu có một lĩnh vực nào đang “nóng” nhất trong ngành công nghệ toàn cầu, thì đó chắc chắn là bán dẫn. Chip máy tính – những miếng silicon nhỏ xíu mà bạn có thể không nhìn thấy nhưng chúng điều khiển gần như mọi thiết bị điện tử từ điện thoại đến ô tô – đã trở thành tài nguyên chiến lược của thế kỷ 21. Và Việt Nam, với sự nhạy bén đáng ngạc nhiên, đang tìm cách nhảy vào cuộc chơi này.
Tháng 9 năm 2023, trong chuyến thăm Mỹ của Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng, hai nước đã nâng cấp quan hệ lên Đối tác Chiến lược Toàn diện. Một trong những trọng tâm của mối quan hệ mới này là hợp tác về bán dẫn. Tổng thống Biden cam kết hỗ trợ Việt Nam phát triển ngành công nghiệp chip, và các công ty Mỹ được khuyến khích đầu tư vào lĩnh vực này tại Việt Nam.
Nhưng đây không chỉ là chuyện địa chính trị. Việt Nam có những lợi thế thực sự. Với dân số trẻ, có trình độ học vấn tương đối cao, và chi phí lao động cạnh tranh, chúng ta là ứng cử viên lý tưởng cho các công đoạn trong chuỗi sản xuất chip. Synopsys, một trong những công ty thiết kế chip hàng đầu thế giới, đã mở trung tâm R&D tại TP. Hồ Chí Minh với kế hoạch tuyển dụng hàng nghìn kỹ sư. Marvell Technology cũng có văn phòng thiết kế chip tại Việt Nam với hơn 500 kỹ sư.
Theo Bộ Thông tin và Truyền thông, Việt Nam hiện có khoảng 5.000 kỹ sư thiết kế chip, và mục tiêu là nâng con số này lên 50.000 vào năm 2030. Đó là mức tăng 10 lần trong 6 năm – một tham vọng không nhỏ, nhưng không phải không thể đạt được với chính sách đào tạo phù hợp và sự đầu tư của cả nhà nước lẫn tư nhân.
Đại học Bách khoa Hà Nội đã mở khoa vi mạch chuyên biệt. Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh hợp tác với các tập đoàn công nghệ để xây dựng phòng thí nghiệm bán dẫn. Samsung cũng vừa công bố kế hoạch đầu tư thêm 2,2 tỷ USD để mở rộng sản xuất chip tại nhà máy Thái Nguyên. Các động thái này cho thấy Việt Nam đang nghiêm túc với tham vọng bán dẫn của mình.
Tất nhiên, cạnh tranh không hề dễ dàng. Đài Loan với TSMC đang thống trị thị trường sản xuất chip tiên tiến. Hàn Quốc có Samsung và SK Hynix. Trung Quốc đang đổ hàng trăm tỷ USD để đuổi kịp. Ngay cả với sự hỗ trợ từ Mỹ và phương Tây, Việt Nam vẫn còn một chặng đường dài phía trước. Nhưng như người ta vẫn nói, hành trình vạn dặm bắt đầu từ bước chân đầu tiên. Và bước chân đầu tiên của chúng ta đang đi đúng hướng.
Khi xe điện không còn là chuyện của riêng Tesla
Quay lại câu chuyện VinFast một chút. Không phải vì cổ phiếu của họ từng có lúc “bay cao” rồi “rơi tự do” trên NASDAQ, mà vì những gì công ty này đại diện cho tham vọng công nghiệp của Việt Nam.
VinFast hiện là nhà sản xuất xe điện lớn nhất Đông Nam Á. Nhà máy tại Hải Phòng có công suất 250.000 xe mỗi năm và đang được mở rộng. Công ty đã xuất khẩu xe sang Mỹ, Canada, và nhiều nước châu Âu. Họ thậm chí đã động thổ xây dựng nhà máy trị giá 4 tỷ USD tại bang North Carolina của Mỹ – một trong những khoản đầu tư lớn nhất của doanh nghiệp Việt Nam vào nền kinh tế lớn nhất thế giới.
Điều thú vị là VinFast không chỉ lắp ráp xe. Họ đang cố gắng làm chủ công nghệ pin – thành phần chiếm khoảng 30-40% giá trị của xe điện. Vingroup đã thành lập VinES để nghiên cứu và sản xuất pin lithium-ion. Tập đoàn cũng mua lại một công ty pin của Đài Loan và hợp tác với ProLogium, một trong những nhà phát triển pin thể rắn hàng đầu thế giới.
Tất nhiên, VinFast đang đối mặt với nhiều thách thức. Cạnh tranh từ BYD của Trung Quốc – công ty xe điện lớn nhất thế giới – là cực kỳ khốc liệt. Tesla vẫn là thương hiệu được yêu thích nhất tại các thị trường phát triển. Và việc xây dựng mạng lưới đại lý, dịch vụ hậu mãi tại các thị trường mới là không hề đơn giản. Nhưng ít nhất, chúng ta có một công ty đang dám chơi ở giải đấu lớn.
Và không chỉ VinFast. Thị trường xe máy điện Việt Nam cũng đang bùng nổ. VinFast, Yadea, Pega, và nhiều thương hiệu khác đang cạnh tranh gay gắt. Theo thống kê, doanh số xe máy điện tại Việt Nam tăng hơn 100% mỗi năm trong giai đoạn 2021-2024. Với hơn 45 triệu xe máy đang lưu hành – nghĩa là gần 1 xe máy cho mỗi 2 người dân – tiềm năng chuyển đổi sang xe điện là khổng lồ.
Fintech – Khi ví điện tử trở nên phổ biến hơn ví da
Còn nhớ không, cách đây chưa đầy 10 năm, phần lớn giao dịch ở Việt Nam vẫn bằng tiền mặt? Bạn muốn mua gì, bạn rút tiền từ ATM, nhét vào ví, rồi đếm từng tờ để trả. Giờ thì sao? Quét QR code, xong. Chuyển khoản, xong. Thậm chí mua rau ngoài chợ cũng có thể thanh toán điện tử.
Theo Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, tỷ lệ người trưởng thành có tài khoản ngân hàng đã tăng từ khoảng 31% năm 2017 lên hơn 75% năm 2023. Số lượng giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt tăng trung bình 50-60% mỗi năm. Giá trị giao dịch qua Mobile Banking năm 2023 đạt hơn 47 triệu tỷ đồng – một con số khổng lồ.
Momo và VNPay không phải là những người chơi duy nhất. ZaloPay của VNG Corporation, ShopeePay, Viettel Money đều đang cạnh tranh quyết liệt. Các ngân hàng truyền thống như Techcombank, VPBank, MB Bank cũng không chịu đứng ngoài, tích cực số hóa dịch vụ và phát triển ứng dụng mobile banking ngày càng tiện lợi.
Điều đáng chú ý là Việt Nam đã “nhảy cóc” qua một số giai đoạn phát triển mà các nước phương Tây phải trải qua. Ở Mỹ và châu Âu, thẻ tín dụng và thẻ ghi nợ phổ biến trước, rồi mới đến thanh toán di động. Ở Việt Nam, nhiều người nhảy thẳng từ tiền mặt sang QR code mà không cần dừng lại ở thẻ. Điều này tương tự như cách châu Phi “nhảy cóc” từ không có điện thoại bàn sang điện thoại di động.
Hệ sinh thái fintech Việt Nam hiện có hơn 200 công ty đang hoạt động, theo báo cáo của Fintech Vietnam. Các lĩnh vực đang phát triển mạnh bao gồm cho vay ngang hàng (P2P lending), bảo hiểm công nghệ (insurtech), quản lý tài sản (wealthtech), và thanh toán xuyên biên giới. Tổng vốn đầu tư vào fintech Việt Nam từ năm 2017 đến 2023 ước tính khoảng 1,5 tỷ USD.
Giáo dục và đào tạo – Xương sống của giấc mơ công nghệ
Một trong những yếu tố quan trọng nhất quyết định thành công của Việt Nam trong lĩnh vực công nghệ là nguồn nhân lực. Và để có nguồn nhân lực chất lượng, phải có hệ thống giáo dục phù hợp.
Học sinh Việt Nam thường xuyên đạt thành tích cao trong các kỳ thi quốc tế về toán và khoa học. Theo kết quả PISA 2022 (Chương trình Đánh giá Học sinh Quốc tế của OECD), Việt Nam xếp hạng 34/81 quốc gia về toán học, cao hơn nhiều so với mức thu nhập bình quân đầu người. Để so sánh, Việt Nam với GDP bình quân đầu người khoảng 4.000 USD đạt điểm PISA ngang ngửa với các nước có thu nhập cao hơn gấp nhiều lần.
Số lượng sinh viên theo học các ngành STEM (Khoa học, Công nghệ, Kỹ thuật, Toán học) cũng tăng đáng kể. Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, hơn 40% sinh viên đại học đang theo học các ngành liên quan đến công nghệ và kỹ thuật. Các trường như Đại học Bách khoa Hà Nội, Đại học Công nghệ – ĐHQGHN, Đại học Bách khoa TP. Hồ Chí Minh đều có chương trình đào tạo chất lượng được quốc tế công nhận.
FPT University là một ví dụ thú vị về sự đổi mới trong giáo dục đại học. Trường này, thuộc tập đoàn FPT, áp dụng mô hình đào tạo theo nhu cầu doanh nghiệp với chương trình học thực tiễn và linh hoạt. Sinh viên được tiếp xúc với dự án thực tế ngay từ năm nhất. Tỷ lệ có việc làm sau tốt nghiệp của FPT University thường xuyên trên 95%.
Các bootcamp lập trình – những khóa học ngắn hạn nhưng chuyên sâu – cũng mọc lên như nấm. CodeGym, Techmaster, MindX đều thu hút hàng nghìn học viên mỗi năm. Nhiều người chuyển nghề từ các lĩnh vực hoàn toàn khác sang IT sau khi hoàn thành các khóa học này. Một nhân viên ngân hàng có thể trở thành lập trình viên sau 6 tháng học tập nghiêm túc – điều này không phải là hiếm ở Việt Nam.
Dĩ nhiên, hệ thống giáo dục vẫn còn nhiều điểm cần cải thiện. Khoảng cách giữa lý thuyết và thực hành vẫn tồn tại ở nhiều trường. Kỹ năng mềm và khả năng tiếng Anh của sinh viên Việt Nam thường được đánh giá là chưa đạt yêu cầu của các tập đoàn đa quốc gia. Nhưng xu hướng chung là tích cực, và những nỗ lực cải cách đang dần cho thấy kết quả.
AI và tương lai – Việt Nam không chịu đứng ngoài cuộc chơi
Trí tuệ nhân tạo (AI) đang là từ khóa nóng nhất thế giới công nghệ. ChatGPT của OpenAI đã trở thành hiện tượng toàn cầu, và mọi công ty đều đang tìm cách tích hợp AI vào sản phẩm và dịch vụ của mình. Việt Nam cũng không ngoại lệ.
VinAI Research, một công ty nghiên cứu AI thuộc Vingroup, được thành lập năm 2018 với tham vọng trở thành một trong những trung tâm nghiên cứu AI hàng đầu Đông Nam Á. Họ đã công bố nhiều nghiên cứu tại các hội nghị quốc tế uy tín như NeurIPS, ICML, và CVPR – những “giải đấu lớn” của cộng đồng AI toàn cầu. Tiến sĩ Bùi Hải Hưng, CEO của VinAI, từng làm việc tại Google DeepMind trước khi về Việt Nam.
FPT cũng đầu tư mạnh vào AI với FPT.AI, một nền tảng cung cấp các giải pháp chatbot, nhận dạng giọng nói, và xử lý ngôn ngữ tự nhiên bằng tiếng Việt. Theo công ty, FPT.AI đã được hơn 300 doanh nghiệp sử dụng, bao gồm nhiều ngân hàng và công ty tài chính lớn.
Chính phủ Việt Nam cũng ban hành Chiến lược Quốc gia về Nghiên cứu, Phát triển và Ứng dụng Trí tuệ Nhân tạo đến năm 2030. Mục tiêu đặt ra là Việt Nam nằm trong top 4 ASEAN và top 50 thế giới về nghiên cứu và phát triển AI. Có tham vọng quá không? Có thể. Nhưng không có tham vọng thì cũng không có động lực để hành động.
Một điều thú vị là Việt Nam có lợi thế về dữ liệu – nguyên liệu quan trọng nhất để huấn luyện AI. Với 100 triệu dân, hàng chục triệu người dùng smartphone, và hàng tỷ giao dịch trực tuyến mỗi năm, chúng ta có nguồn dữ liệu khổng lồ mà nhiều quốc gia nhỏ hơn không có được. Dữ liệu tiếng Việt – với cấu trúc ngôn ngữ độc đáo và giàu ngữ cảnh – cũng là tài nguyên quý giá cho việc phát triển các mô hình AI bản địa.
Thương mại điện tử – Cuộc chiến của những người khổng lồ
Thị trường thương mại điện tử Việt Nam là một trong những câu chuyện thành công đáng chú ý nhất của nền kinh tế số. Với giá trị ước tính khoảng 20,5 tỷ USD năm 2023 và tốc độ tăng trưởng khoảng 25% mỗi năm, đây là một trong những thị trường thương mại điện tử phát triển nhanh nhất thế giới.
Shopee, thuộc Sea Group của Singapore, đang dẫn đầu với khoảng 60% thị phần. Lazada, thuộc Alibaba của Trung Quốc, đứng thứ hai. Tiki – doanh nghiệp thuần Việt – đang chiến đấu để giữ vị trí của mình. Sendo, một công ty khác của Việt Nam, cũng không chịu kém cạnh. Cuộc cạnh tranh giữa các nền tảng này tạo ra nhiều lợi ích cho người tiêu dùng: giá cả cạnh tranh, giao hàng nhanh, và dịch vụ khách hàng tốt hơn.
Điều đáng chú ý là cơ sở hạ tầng logistics đã phát triển đáng kể để hỗ trợ sự bùng nổ của thương mại điện tử. Giao Hàng Nhanh, Giao Hàng Tiết Kiệm, J&T Express, và nhiều công ty khác đang cạnh tranh gay gắt. Thời gian giao hàng ở các thành phố lớn đã giảm từ 3-5 ngày xuống còn 1-2 ngày, thậm chí là giao trong ngày cho một số khu vực.
Số liệu từ Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam (VECOM) cho thấy khoảng 60% dân số Việt Nam đã từng mua sắm trực tuyến ít nhất một lần. Tỷ lệ này cao hơn nhiều so với các nước có cùng mức thu nhập bình quân đầu người ở các khu vực khác trên thế giới. Điện thoại thông minh giá rẻ và internet di động phổ cập là những yếu tố quan trọng đằng sau xu hướng này.
Live commerce – hình thức bán hàng qua livestream – cũng đang bùng nổ tại Việt Nam. TikTok Shop, ra mắt năm 2022, đã nhanh chóng chiếm lĩnh thị trường với hàng triệu người xem các buổi livestream bán hàng mỗi ngày. Một số người bán hàng nổi tiếng có thể đạt doanh thu hàng tỷ đồng chỉ trong một buổi livestream vài tiếng đồng hồ.
Du lịch công nghệ – Khi khách quốc tế không chỉ muốn tắm biển
Một xu hướng thú vị đang nổi lên là du lịch kết hợp với công nghệ và startup. Nhiều doanh nhân và nhà đầu tư quốc tế đến Việt Nam không chỉ để tắm biển ở Đà Nẵng hay ăn phở ở Hà Nội, mà còn để tìm hiểu cơ hội kinh doanh và kết nối với hệ sinh thái startup địa phương.
TP. Hồ Chí Minh đã trở thành một “hub” cho các digital nomad – những người làm việc từ xa và di chuyển khắp nơi trên thế giới. Các không gian làm việc chung (co-working space) mọc lên như nấm ở các quận trung tâm. WeWork, Dreamplex, Toong đều có mặt tại các thành phố lớn. Theo NomadList – một trang web phổ biến trong cộng đồng digital nomad – Hồ Chí Minh và Đà Nẵng nằm trong top 20 điểm đến hấp dẫn nhất cho người làm việc từ xa.
Lý do thì không khó hiểu. Chi phí sinh hoạt ở Việt Nam thấp hơn đáng kể so với các nước phát triển. Internet tốc độ cao và rẻ. Thức ăn ngon. Khí hậu ấm áp. Và quan trọng nhất, có một cộng đồng công nghệ năng động để kết nối.
Các sự kiện công nghệ quốc tế cũng ngày càng nhiều. TechFest Vietnam, Vietnam Web Summit, BlockchainDay thu hút hàng nghìn người tham dự mỗi năm. Các quỹ đầu tư mạo hiểm (VC) như 500 Startups, Monk’s Hill Ventures, Golden Gate Ventures đều có văn phòng hoặc đại diện tại Việt Nam.
Thách thức phía trước – Không phải chuyện gì cũng màu hồng
Dĩ nhiên, không phải mọi thứ đều hoàn hảo. Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức trong hành trình trở thành một cường quốc công nghệ.
Cơ sở hạ tầng, dù đã cải thiện đáng kể, vẫn còn nhiều hạn chế. Đường cao tốc còn thiếu. Sân bay quá tải. Điện năng cần được đảm bảo ổn định hơn để hỗ trợ các nhà máy công nghệ cao hoạt động 24/7. Các doanh nghiệp vẫn than phiền về thủ tục hành chính phức tạp và thiếu minh bạch.
Nguồn nhân lực chất lượng cao cũng đang thiếu hụt. Theo khảo sát của ManpowerGroup, khoảng 50% các công ty công nghệ tại Việt Nam gặp khó khăn trong việc tuyển dụng nhân viên có kỹ năng phù hợp. Lương kỹ sư IT đã tăng đáng kể trong những năm gần đây, nhưng cạnh tranh với Singapore hay Hàn Quốc vẫn còn khoảng cách.
Vấn đề sở hữu trí tuệ cũng là một mối quan ngại. Nhiều công ty quốc tế còn dè dặt khi đặt các hoạt động R&D nhạy cảm tại Việt Nam do lo ngại về bảo vệ bằng sáng chế và bí mật thương mại. Đây là điều mà khung pháp lý cần tiếp tục hoàn thiện.
Và dĩ nhiên, cạnh tranh khu vực không hề dễ dàng. Indonesia với dân số 270 triệu người cũng đang đẩy mạnh phát triển công nghệ. Thái Lan có cơ sở hạ tầng tốt hơn ở nhiều khía cạnh. Malaysia đã đi trước trong một số lĩnh vực. Singapore vẫn là trung tâm tài chính và công nghệ hàng đầu Đông Nam Á.
Chính sách và tầm nhìn – Khi nhà nước cũng muốn “lên sàn công nghệ”
Một yếu tố quan trọng trong câu chuyện công nghệ Việt Nam là vai trò của chính phủ. Khác với một số nước nơi nhà nước đứng ngoài hoặc thậm chí cản trở sự phát triển của công nghệ, Việt Nam đã có những chính sách khá tích cực trong lĩnh vực này.
Chương trình Chuyển đổi Số Quốc gia được phê duyệt năm 2020 đặt mục tiêu đưa Việt Nam vào nhóm 50 nước dẫn đầu về Chính phủ điện tử và phát triển kinh tế số chiếm 30% GDP vào năm 2030. Các bộ ngành được yêu cầu số hóa dịch vụ công, xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia, và đơn giản hóa thủ tục hành chính thông qua công nghệ.
Bộ Thông tin và Truyền thông được giao nhiệm vụ “đi đầu” trong chuyển đổi số. Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng, người từng là CEO của Viettel, thường xuyên kêu gọi doanh nghiệp “Make in Vietnam” – tức là không chỉ sản xuất mà còn sáng tạo và thiết kế tại Việt Nam.
Các khu công nghệ cao ở TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Hà Nội được đầu tư và phát triển với nhiều ưu đãi cho doanh nghiệp công nghệ. Thuế thu nhập doanh nghiệp có thể được miễn hoặc giảm trong những năm đầu hoạt động. Đất đai được cho thuê với giá ưu đãi. Thủ tục cấp phép được đơn giản hóa.
Dĩ nhiên, không phải chính sách nào cũng được triển khai hoàn hảo. Khoảng cách giữa tuyên bố và thực tế đôi khi còn khá xa. Nhưng ít nhất, định hướng là rõ ràng: Việt Nam muốn trở thành một nền kinh tế số, và đang nỗ lực để biến điều đó thành hiện thực.
Câu chuyện của những cá nhân – Startup không chỉ là con số
Đằng sau những con số ấn tượng là những câu chuyện cá nhân đầy cảm hứng. Như câu chuyện của Lê Hồng Minh, nhà sáng lập VNG Corporation – công ty công nghệ đầu tiên của Việt Nam đạt định giá kỳ lân (trên 1 tỷ USD). Minh bắt đầu với một công ty game nhỏ vào năm 2004, và giờ VNG đã trở thành một tập đoàn công nghệ với nhiều sản phẩm từ Zalo (ứng dụng nhắn tin phổ biến nhất Việt Nam với hơn 70 triệu người dùng) đến ZaloPay và nhiều dịch vụ khác.
Hay câu chuyện của Nguyễn Thái Hà, đồng sáng lập ELSA Speak – ứng dụng học tiếng Anh sử dụng AI được hàng triệu người trên thế giới tải về. ELSA đã huy động được hơn 40 triệu USD từ các nhà đầu tư quốc tế và được vinh danh là một trong những startup AI hàng đầu trong lĩnh vực giáo dục.
Còn nhiều câu chuyện khác nữa. Những kỹ sư Việt Nam đang làm việc tại Google, Meta, Amazon ở Thung lũng Silicon. Những người trẻ về nước khởi nghiệp sau khi tích lũy kinh nghiệm ở nước ngoài. Những sinh viên mới ra trường nhưng đã tạo ra những ứng dụng có hàng triệu người dùng.
Điều đáng chú ý là tinh thần khởi nghiệp ở Việt Nam ngày càng phổ biến. Theo khảo sát của Global Entrepreneurship Monitor, Việt Nam nằm trong nhóm các nước có tỷ lệ khởi nghiệp cao nhất thế giới với khoảng 25% người trưởng thành có ý định khởi nghiệp trong 3 năm tới. So sánh với các nước phát triển như Nhật Bản (chỉ khoảng 3-4%), đây là một con số ấn tượng.
So sánh với các nước trong khu vực – Việt Nam đứng ở đâu?
Trong bức tranh công nghệ Đông Nam Á, Việt Nam đang ở vị trí nào? Câu trả lời phụ thuộc vào tiêu chí bạn sử dụng.
Về quy mô thị trường, Indonesia vẫn dẫn đầu với dân số gần 270 triệu người. Thị trường thương mại điện tử Indonesia lớn gấp đôi Việt Nam. Gojek và Tokopedia (nay đã sáp nhập thành GoTo) là những unicorn khổng lồ. Nhưng về mật độ startup trên đầu người, Việt Nam có thể không thua kém.
Singapore vẫn là trung tâm tài chính và công nghệ hàng đầu khu vực. Grab, Sea Group, Lazada đều đặt trụ sở tại đây. Hệ sinh thái đầu tư mạo hiểm phát triển nhất. Nhưng Singapore nhỏ – chỉ khoảng 5,5 triệu dân – nên dư địa phát triển bị giới hạn.
Thái Lan có nền tảng công nghiệp vững chắc hơn Việt Nam trong nhiều lĩnh vực. Ngành ô tô Thái Lan lớn gấp nhiều lần. Nhưng về công nghệ số và startup, Việt Nam đang đuổi kịp nhanh chóng.
Malaysia và Philippines cũng là những đối thủ cạnh tranh. Malaysia có lợi thế về tiếng Anh và hệ thống giáo dục theo mô hình phương Tây. Philippines có nguồn nhân lực BPO (Business Process Outsourcing) lớn. Nhưng cả hai đều không có sự năng động như Việt Nam trong lĩnh vực công nghệ gần đây.
Theo báo cáo “Digital Riser” của Ngân hàng Thế giới năm 2023, Việt Nam được xếp hạng là quốc gia có sự tiến bộ nhanh nhất về chuyển đổi số trong khu vực ASEAN. Đây là một thành tích đáng ghi nhận, cho thấy những nỗ lực của cả chính phủ lẫn khu vực tư nhân đang cho kết quả.
Nhìn về tương lai – Con hổ sẽ đi về đâu?
Vậy tương lai của Việt Nam trong lĩnh vực công nghệ sẽ như thế nào? Dự đoán tương lai luôn khó khăn, nhưng một số xu hướng có thể nhìn thấy.
Thứ nhất, Việt Nam nhiều khả năng sẽ tiếp tục hưởng lợi từ xu hướng “China+1” – khi các công ty đa quốc gia tìm cách đa dạng hóa chuỗi cung ứng khỏi Trung Quốc. Cuộc chiến thương mại Mỹ-Trung, đại dịch COVID-19, và các căng thẳng địa chính trị đã thúc đẩy xu hướng này. Apple, Google, Microsoft, và nhiều công ty khác đều đang chuyển một phần sản xuất sang Việt Nam.
Thứ hai, ngành bán dẫn có tiềm năng trở thành động lực tăng trưởng mới. Với sự hỗ trợ từ Mỹ và các nước phương Tây, Việt Nam có cơ hội tham gia vào chuỗi giá trị bán dẫn toàn cầu – không phải ở phân khúc cao cấp nhất như sản xuất chip tiên tiến, nhưng ở các công đoạn như thiết kế, đóng gói, và kiểm thử.
Thứ ba, AI và tự động hóa sẽ tiếp tục phát triển. Các công ty Việt Nam đang đầu tư mạnh vào lĩnh vực này, và nguồn nhân lực AI của chúng ta đang được cải thiện. Có thể Việt Nam sẽ không cạnh tranh trực tiếp với OpenAI hay Google trong việc phát triển các mô hình AI nền tảng, nhưng chúng ta có thể xây dựng các ứng dụng AI phục vụ thị trường địa phương và khu vực.
Thứ tư, thương mại điện tử và fintech sẽ tiếp tục mở rộng. Với hơn 40% dân số vẫn sống ở nông thôn và tỷ lệ tiếp cận dịch vụ tài chính còn thấp ở nhiều vùng, dư địa tăng trưởng còn rất lớn.
Nhưng để tận dụng được các cơ hội này, Việt Nam cần tiếp tục cải thiện cơ sở hạ tầng, nâng cao chất lượng giáo dục, và tạo môi trường kinh doanh thuận lợi hơn. Thách thức là không nhỏ, nhưng những gì đã đạt được trong 20 năm qua cho thấy Việt Nam có khả năng vượt qua khó khăn.
Thay cho lời kết – Một quốc gia đang viết lại câu chuyện của mình
Nhìn lại hành trình từ một nền kinh tế nông nghiệp nghèo sau chiến tranh đến một quốc gia đang nổi lên như một trung tâm công nghệ khu vực, không thể không ngạc nhiên. Không phải mọi thứ đều hoàn hảo – xa đó – nhưng hướng đi là rõ ràng và kết quả đang dần hiện ra.
Việt Nam không phải là Hàn Quốc hay Singapore. Chúng ta không có nguồn lực tài chính dồi dào như họ. Chúng ta cũng không có hệ thống giáo dục hoàn hảo hay cơ sở hạ tầng tiên tiến. Nhưng chúng ta có dân số trẻ, có tinh thần học hỏi, và có khát vọng vươn lên.
Câu chuyện công nghệ Việt Nam không phải là câu chuyện của những thiên tài đơn lẻ. Đó là câu chuyện của hàng trăm nghìn kỹ sư đang làm việc mỗi ngày. Của những sinh viên thức khuya học code. Của những doanh nhân dám chấp nhận rủi ro để khởi nghiệp. Của những nhà hoạch định chính sách nhìn xa trông rộng. Và vâng, cả của những công nhân trong các nhà máy đang lắp ráp smartphone và chip máy tính.
Liệu Việt Nam có trở thành “con hổ châu Á” tiếp theo như Hàn Quốc, Đài Loan, hay Singapore? Thời gian sẽ trả lời. Nhưng một điều chắc chắn là: chúng ta đang trên đường đi, và mỗi ngày, chúng ta lại tiến thêm một bước.
Và biết đâu, trong 20 năm nữa, khi ai đó nhắc đến Việt Nam, họ sẽ không nghĩ đến phở hay áo dài đầu tiên. Họ có thể nghĩ đến smartphone, xe điện, hay những ứng dụng AI được phát triển bởi các kỹ sư Việt Nam. Đó không phải là một tương lai quá xa vời – nó đang được xây dựng ngay bây giờ, mỗi ngày, từng dòng code một, từng con chip một, từng startup một.
Cho nên lần sau ai hỏi bạn Việt Nam làm gì, đừng chỉ kể về phở và cà phê nữa nhé. Kể họ nghe về Samsung Bắc Ninh. Về VinFast trên NASDAQ. Về những kỹ sư thiết kế chip ở TP. Hồ Chí Minh. Về con hổ đang thức giấc.
Bởi vì câu chuyện đó – câu chuyện về một quốc gia nhỏ bé quyết định rằng họ có thể làm được nhiều hơn những gì người ta nghĩ – đáng để kể hơn bất kỳ câu chuyện nào khác.
Để lại một bình luận