Câu chuyện về những ông trùm công nghệ thầm lặng mà ai cũng tưởng Việt Nam chỉ biết xuất khẩu nón lá
Có một sự thật mà hầu hết người Việt Nam chúng ta không mấy để ý, nhưng nó đang diễn ra ngay trước mắt như một bộ phim hài kịch tình huống mà đạo diễn quên mất viết kịch bản cho khán giả trong nước. Trong khi bà con ta vẫn đang bận rộn tranh luận xem phở Hà Nội hay phở Sài Gòn ngon hơn, hay lo lắng về việc con trai hàng xóm đi làm IT lương cao quá sợ ế vợ, thì có một nhóm người Việt Nam đang âm thầm chinh phục túi tiền của hàng trăm triệu người trên toàn thế giới. Và không, họ không bán phở, không xuất khẩu gạo, cũng chẳng phải dép tổ ong.
Họ bán game mobile. Và họ kiếm bộn tiền từ đó.
Tôi biết bạn đang nghĩ gì. “Game à? Trò con nit, mất thời gian, không có tương lai.” Đó chính xác là những gì mẹ tôi nói mỗi khi bắt gặp tôi cầm điện thoại lâu hơn 5 phút. Nhưng thực tế thì ngành công nghiệp game mobile của Việt Nam đang lặng lẽ tạo ra doanh thu hàng tỷ USD mỗi năm, và con số này không phải kiểu “tỷ” mà các chú bác thường nói khi đi nhậu phê phê rồi khoác lác dự án ảo. Đây là tỷ đô la Mỹ thật, có thể đếm được, có thể đổi thành đồng, có thể mua nhà mua xe mua cả tòa nhà.
Và điều hài hước nhất? Phần lớn những người chơi game của các studio Việt Nam thậm chí không biết họ đang chơi sản phẩm từ đất nước hình chữ S. Họ nghĩ đó là game Mỹ, game Hàn Quốc, game Nhật Bản, hay bất kỳ quốc gia nào khác trừ Việt Nam. Bởi vì trong tâm thức toàn cầu, Việt Nam vẫn là cái nước nghèo với chiến tranh, nón lá, và có lẽ là món bánh mì ngon. Chứ công nghệ? Game? Không thể nào.
Vậy mà có thể đấy chứ.
Từ Những Game Thủ Nghiện Đến Những Ông Chủ Tỷ Đô – Hành Trình Không Ai Ngờ Tới
Để hiểu được hiện tượng này, chúng ta cần quay ngược thời gian về khoảng 15-20 năm trước, khi mà Internet ở Việt Nam còn chậm như rùa bò, và việc vào quán net 5000 đồng một giờ để chơi game là giấc mơ của mọi đứa trẻ (và là cơn ác mộng của mọi bậc phụ huynh). Thế hệ những người sinh ra trong khoảng thập niên 80 và đầu 90 lớn lên với Counter-Strike, StarCraft, Audition, và vô số tựa game online khác từ nước ngoài.
Cha mẹ họ than trời than đất, cho rằng con cái mình hư hỏng, lười biếng, không ra gì. Thầy cô lắc đầu ngao ngán. Xã hội nhìn họ như những kẻ vô dụng. Nhưng những đứa trẻ đó, một số trong số chúng, lại có một giấc mơ kỳ lạ: một ngày nào đó, họ sẽ tự tay tạo ra những trò chơi của riêng mình.
Nghe có vẻ ngây thơ và phi thực tế phải không? Năm 2005-2010, khi mà công nghiệp game Việt Nam còn chưa có gì ngoài việc làm đại lý phát hành game nước ngoài, thì việc mơ ước tự phát triển game thành công nghe như việc mơ ước làm phi hành gia khi bạn đang sống ở một nơi chưa có cả sân bay đàng hoàng.
Nhưng rồi smartphone xuất hiện. Và mọi thứ thay đổi.
App Store ra đời năm 2008, Google Play (lúc đó còn gọi là Android Market) xuất hiện gần như cùng thời điểm, và đột nhiên, thế giới phẳng hơn rất nhiều. Một developer ở Hà Nội hay Sài Gòn giờ đây có thể phát hành sản phẩm của mình đến tận New York, London, Tokyo mà không cần xin phép ai, không cần thông qua bất kỳ trung gian nào. Chỉ cần một ý tưởng hay, kỹ năng lập trình đủ tốt, và một chút may mắn.
Các studio game Việt Nam bắt đầu manh nha. Lúc đầu, họ làm những game đơn giản, nhái ý tưởng từ các game nổi tiếng (này, đừng nhìn tôi với vẻ mặt phán xét như vậy, hầu hết các công ty lớn trên thế giới đều bắt đầu bằng cách sao chép và cải tiến từ người khác). Một số thất bại thảm hại. Một số kiếm được chút tiền lẻ. Và một số ít, một số ít rất may mắn và tài năng, họ đã đạt được thành công vượt ngoài mọi tưởng tượng.
Tôi đang nói về những con số khiến người ta phải há hốc mồm. Hàng trăm triệu lượt tải. Hàng chục triệu người chơi active hàng tháng. Doanh thu hàng trăm triệu USD mỗi năm từ một tựa game duy nhất. Và không, đây không phải là những con số tôi bịa ra để làm bài viết có vẻ ấn tượng. Đây là thực tế của một số studio game Việt Nam hàng đầu hiện nay.
VNG, chẳng hạn, một trong những người tiên phong. Họ bắt đầu từ việc làm đại lý game, nhưng sau đó chuyển sang tự phát triển và đầu tư. Có thời điểm, Zing Speed (tên quốc tế là Speed Drifters) của họ có hơn 100 triệu lượt tải toàn cầu. Một trăm triệu. Để bạn hình dung, đó gần bằng toàn bộ dân số Việt Nam cộng với dân số Thái Lan. Tất nhiên, không phải tất cả đều chơi cùng lúc, nhưng con số tải về vẫn ấn tượng đến mức choáng váng.
Hay Amanotes, một studio khác chuyên về game âm nhạc casual. Họ có một loạt game như Magic Tiles 3, Dancing Road, Tiles Hop. Nếu bạn đã từng thấy mẹ, chị, em gái mình ngồi chơi game bấm phím piano trên điện thoại, rất có thể đó là sản phẩm của Amanotes. Năm 2021, họ tự hào công bố đạt 1 tỷ – tỷ với chữ B như Billion – lượt tải trên toàn cầu cho các game của mình cộng lại. Một tỷ. Cứ 8 người trên Trái Đất thì có 1 người đã tải game của họ (tất nhiên một số người tải nhiều game, nhưng bạn hiểu ý tôi).
Con số đó khiến tôi muốn cười mỗi khi nghe người nước ngoài hỏi “Vietnam? Is that near Thailand?” (Việt Nam à? Có gần Thái Lan không?). Anh bạn ơi, có thể anh đang chơi game của chúng tôi trên điện thoại đấy, mà anh còn chẳng biết.
Bí Quyết Thành Công: Không Phải Marketing Ồn Ào Mà Là Hiểu Người Chơi Hơn Chính Họ Hiểu Mình
Một câu hỏi tự nhiên sẽ nảy sinh: Tại sao? Tại sao những studio Việt Nam, với nguồn lực hạn chế hơn, thương hiệu yếu hơn, lại có thể cạnh tranh và thậm chí vượt mặt những gã khổng lồ từ Mỹ, Nhật, Hàn?
Câu trả lời không đơn giản, nhưng nếu tôi phải tóm tắt trong một từ, đó là: HIỂU.
Người Việt Nam, qua nhiều thế hệ, đã phải học cách sinh tồn và phát triển trong hoàn cảnh không thuận lợi. Chúng ta không có tài nguyên dồi dào như Trung Đông. Chúng ta không có công nghệ sẵn có như phương Tây. Chúng ta không có vốn đầu tư khổng lồ như Trung Quốc. Nhưng chúng ta có một thứ rất đặc biệt: khả năng quan sát, học hỏi, và thích nghi nhanh chóng đến đáng kinh ngạc.
Các studio game Việt Nam không cố gắng làm ra những tựa game AAA với ngân sách hàng trăm triệu đô như GTA hay Call of Duty. Họ biết mình không thể cạnh tranh ở mảng đó. Thay vào đó, họ tập trung vào mobile gaming, đặc biệt là casual games và mid-core games – những thể loại mà người chơi không cần bỏ ra hàng giờ đồng hồ hay phải có thiết bị siêu khủng mới chơi được.
Họ nghiên cứu kỹ lưỡng hành vi người dùng. Họ biết rằng đa số người chơi game mobile không phải là “hardcore gamers” – họ là những người bình thường, chơi game trong lúc đi làm về trên xe bus, trong lúc ngồi chờ đợi, trong lúc nhàm chán. Họ muốn một thứ gì đó đơn giản, dễ hiểu, nhưng vẫn gây nghiện và thú vị.
Và đây là phần thú vị: họ không ngại “vay mượn” ý tưởng. Tôi dùng từ “vay mượn” một cách lịch sự, vì thực tế có khi là “sao chép gần như hoàn toàn rồi thêm vài tính năng mới”. Nhưng này, đó là cách cả thế giới làm. Facebook “vay mượn” từ MySpace. Google “vay mượn” ý tưởng search engine từ những công ty trước đó. Apple “vay mượn” ý tưởng giao diện đồ họa từ Xerox. Trong kinh doanh, việc sao chép và cải tiến không phải là tội lỗi – đó là chiến lược sinh tồn.
Nhưng điểm khác biệt của các studio Việt Nam là họ không chỉ sao chép. Họ quan sát một game thành công, phân tích tại sao nó thành công, sau đó tạo ra phiên bản của riêng mình với những cải tiến phù hợp hơn với thị trường mục tiêu. Có khi họ làm nó đơn giản hơn để phù hợp với thị trường châu Á. Có khi họ thêm các yếu tố văn hóa địa phương. Có khi họ tối ưu hóa để game chạy mượt hơn trên các thiết bị giá rẻ.
Và quan trọng nhất: họ hiểu monetization (kiếm tiền từ game) như một nghệ thuật. Game mobile miễn phí tải về (free-to-play) nhưng kiếm tiền từ in-app purchases và quảng cáo là mô hình kinh doanh phổ biến nhất hiện nay. Và việc cân bằng giữa cho người chơi đủ nội dung miễn phí để họ gắn bó, nhưng cũng tạo đủ động lực để họ chi tiền, là một môn khoa học phức tạp.
Các studio Việt Nam đã làm chủ được môn khoa học này. Họ biết chính xác khi nào nên đưa ra offer, loại offer nào sẽ hấp dẫn nhất, làm thế nào để tạo cảm giác “không chi tiền thì bị thiệt” mà không làm người chơi cảm thấy bị ép buộc đến mức bỏ game. Đó là một ranh giới mong manh như sợi chỉ, và họ đi trên đó như những nghệ sĩ tạp kỹ chuyên nghiệp.
Tất nhiên, không phải lúc nào cũng hoàn hảo. Có những game quá “pay-to-win” (trả tiền để thắng) đến mức làm người chơi bỏ đi. Có những game có quá nhiều quảng cáo đến mức gây phản cảm. Nhưng qua thời gian, qua việc thử và sai, các studio này học được cách tinh chỉnh công thức của mình.
Và kết quả? Doanh thu khổng lồ từ những người chơi trên toàn cầu, phần lớn trong số họ thậm chí không biết họ đang đóng góp tiền vào nền kinh tế Việt Nam.
Góc Tối Không Ai Muốn Nhắc Tới: Làm Việc Như Trâu Ngựa Và Văn Hóa “Crunch Time” Khủng Khiếp
Nhưng này, tôi sẽ không viết một bài báo kiểu tuyên truyền ca ngợi đến mức bạn nghĩ Việt Nam đã trở thành Silicon Valley phiên bản châu Á. Thực tế luôn có hai mặt, và góc tối của ngành công nghiệp game Việt Nam cũng không kém phần đáng kể.
Đầu tiên là vấn đề văn hóa làm việc. “Crunch time” – thuật ngữ chỉ thời kỳ làm việc cường độ cao trước deadline – là một thực tế khắc nghiệt trong ngành game toàn cầu. Nhưng ở Việt Nam, nó còn tệ hơn nhiều. Tôi có một người bạn làm cho một studio game khá nổi tiếng ở Sài Gòn. Anh ấy kể cho tôi nghe về những tuần làm việc 80-90 giờ, về việc ngủ lại văn phòng, về việc không thấy mặt trời trong nhiều ngày liên tục.
“Nhưng lương cao mà,” anh ấy nói, cố gắng tự an ủi mình. Đúng, lương cao so với mặt bằng chung ở Việt Nam. Nhưng khi quy ra lương theo giờ với số giờ làm việc thực tế, nó không còn ấn tượng như vẻ bề ngoài.
Và đây là điều trớ trêu: những game được tạo ra để mang lại niềm vui, sự giải trí cho hàng triệu người, lại được xây dựng trên nỗi đau, sự kiệt sức của những developer làm việc như robot. Nó như những chiếc áo đẹp được may trong sweatshops, hay những chiếc điện thoại sang trọng được lắp ráp trong các nhà máy có điều kiện làm việc tồi tệ.
Tôi không nói rằng mọi studio đều như vậy. Một số công ty, đặc biệt là những công ty lớn hơn và trưởng thành hơn, đã bắt đầu cải thiện điều kiện làm việc, quan tâm đến work-life balance. Nhưng trong một ngành công nghiệp cạnh tranh khốc liệt như game mobile, nơi mà một ý tưởng có thể được sao chép trong vài tuần, tốc độ là tất cả. Và tốc độ thường đi kèm với việc ép nhân viên làm việc quá sức.
Vấn đề thứ hai là về tính sáng tạo, hay đúng hơn là sự thiếu vắng nó. Đa số game Việt Nam, dù thành công về mặt thương mại, lại không mấy nổi bật về mặt sáng tạo. Chúng là những bản sao được cải tiến, không phải là những tác phẩm nghệ thuật độc đáo. Điều này không có gì sai về mặt kinh doanh – tại sao phải mạo hiểm với một ý tưởng hoàn toàn mới khi bạn có thể sao chép một công thức đã được chứng minh thành công?
Nhưng nó tạo ra một câu hỏi dài hạn: Liệu ngành công nghiệp game Việt Nam có thể tạo ra một tựa game thực sự mang tính biểu tượng? Một tựa game mà khi người ta nhắc đến, họ nghĩ ngay đến Việt Nam, giống như khi nhắc đến Nintendo là nghĩ ngay đến Nhật Bản, hay Candy Crush là nghĩ ngay đến King (công ty Thụy Điển)?
Câu trả lời hiện tại là chưa. Và có lẽ nhiều studio cũng không quan tâm lắm. Họ hài lòng với việc kiếm tiền thầm lặng, không cần sự công nhận hay danh tiếng. Đó là một cách tiếp cận thực dụng rất Việt Nam: làm giàu trước, danh tiếng để sau lo.
Tương Lai: Khi “Made in Vietnam” Không Còn Là Điều Cần Giấu Giếm
Nhưng mọi thứ đang thay đổi. Thế hệ mới của các developer và studio Việt Nam đang tham vọng hơn. Họ không chỉ muốn kiếm tiền; họ muốn tạo ra những tác phẩm mà họ tự hào. Họ muốn Việt Nam được biết đến như một trung tâm công nghệ game, không chỉ là một “code farm” hay “copycat paradise”.
Và có những dấu hiệu đầy hứa hẹn. Một số studio đã bắt đầu đầu tư nhiều hơn vào narrative (cốt truyện), art design (thiết kế nghệ thuật), và gameplay mechanics (cơ chế chơi game) độc đáo. Họ bắt đầu kể những câu chuyện Việt Nam, dùng những yếu tố văn hóa Việt Nam không phải như một món hàng lạ để bán cho người nước ngoài, mà như một phần tự nhiên của tác phẩm.
Chính phủ cũng đã bắt đầu để ý. Các chính sách hỗ trợ ngành công nghiệp sáng tạo, các chương trình đào tạo nhân lực chuyên sâu về game development, các sự kiện và hội nghị về game đang dần xuất hiện nhiều hơn. Việt Nam đang cố gắng không lặp lại sai lầm của một số nước láng giềng, nơi mà tiềm năng công nghệ cao bị bỏ qua cho đến khi quá muộn.
Các trường đại học cũng bắt đầu có các chương trình đào tạo về game design và game development. Tôi nhớ 10 năm trước, khi nói với cha mẹ rằng muốn học làm game, họ sẽ nghĩ con mình điên. Bây giờ? Nó là một lựa chọn nghề nghiệp hợp pháp, thậm chí là đáng khao khát với mức lương khởi điểm thường cao hơn nhiều ngành truyền thống.
Và điều quan trọng nhất: cộng đồng game thủ và developer Việt Nam đang lớn mạnh và kết nối với nhau. Các group Facebook, forum, Discord servers nơi mọi người chia sẻ kiến thức, kinh nghiệm, thậm chí là source code. Văn hóa open source và collaboration (hợp tác) đang dần hình thành, thay thế cho văn hóa giấu bài, coi nhau như đối thủ.
Tất nhiên, con đường phía trước vẫn còn nhiều thử thách. Sự cạnh tranh từ Trung Quốc ngày càng dữ dội, với các studio khổng lồ có nguồn lực gần như vô tận. Thị trường toàn cầu ngày càng bão hòa, với hàng nghìn game mới được phát hành mỗi ngày. Việc nổi bật giữa đám đông ngày càng khó khăn hơn.
Nhưng nếu có một điều lịch sử đã dạy chúng ta, đó là đừng bao giờ đánh giá thấp người Việt Nam. Chúng ta đã vượt qua chiến tranh, thiên tai, khủng hoảng kinh tế, và vô số thách thức khác. Một thị trường game mobile cạnh tranh? Xin lỗi, nhưng đó không phải là vấn đề lớn so với những gì tổ tiên chúng ta đã trải qua.
Kết: Lần Sau Khi Bạn Thấy Ai Đó Chơi Game Trên Điện Thoại, Hãy Nghĩ Về Việt Nam
Tôi viết bài này không phải để khoe khoang hay tự hào một cách mù quáng. Tôi viết để chỉ ra một hiện tượng kinh tế-xã hội thú vị mà nhiều người Việt Nam chúng ta không nhận ra: chúng ta đang là một phần của nền kinh tế toàn cầu theo những cách mà chúng ta không tưởng tượng được.
Khi một đứa trẻ ở Brazil chơi game âm nhạc do Amanotes phát triển, nó đang tạo ra doanh thu cho Việt Nam. Khi một thanh niên ở Nga chơi game racing do VNG làm, anh ta đang đóng góp vào GDP của chúng ta. Khi một cô gái ở Indonesia mua gems trong một game Việt Nam, cô ấy đang trả lương cho các developer ở Sài Gòn hay Hà Nội.
Đây là một hình thức xuất khẩu vô hình, không cần container hay cảng biển, không cần thủ tục hải quan phức tạp. Chỉ cần Internet, tài năng, và một chút may mắn.
Và đây cũng là một lời nhắc nhở rằng Việt Nam đang thay đổi. Chúng ta không còn chỉ là nước xuất khẩu nông sản hay lao động giá rẻ. Chúng ta đang xuất khẩu trí tuệ, sáng tạo, công nghệ. Có thể chúng ta chưa ở đẳng cấp của Silicon Valley hay Seoul, nhưng chúng ta đang trên con đường đó.
Và có lẽ, chỉ có lẽ thôi, một ngày nào đó không xa, khi ai đó hỏi “Vietnam? Where is that?” (Việt Nam? Ở đâu thế?), chúng ta có thể trả lời: “You know that game you’ve been playing for the past three months? Yeah, we made that.” (Bạn biết game bạn chơi suốt ba tháng qua không? Ừ, chúng tôi làm đó.)
Và biểu cảm trên khuôn mặt họ sẽ là phần thưởng ngọt ngào nhất.
Trong khi đó, tôi sẽ tiếp tục quan sát hiện tượng này với sự ngạc nhiên thích thú của một người vừa là nhà báo, vừa là công dân Việt Nam tự hào một cách kín đáo. Bởi vì không có gì thú vị hơn việc thấy đất nước mình thành công trong một lĩnh vực mà thế giới không ngờ tới.
Và lần tới khi mẹ tôi than phiền về việc tôi dành quá nhiều thời gian với điện thoại, tôi sẽ nói với bà: “Mẹ ơi, con đang nghiên cứu một ngành công nghiệp hàng tỷ đô của Việt Nam đấy.” Bà sẽ không tin, nhưng không sao. Sự thật vẫn là sự thật, dù có ai tin hay không.
Và đó là vẻ đẹp của cả câu chuyện này: một cuộc cách mạng thầm lặng, diễn ra ngay trước mắt chúng ta, trong những chiếc điện thoại mà chúng ta cầm mỗi ngày, được tạo ra bởi những người mà chúng ta không bao giờ thấy, ở những văn phòng mà chúng ta không bao giờ bước vào, nhưng tác động của nó lan tóa khắp thế giới.
Welcome to the future, made in Vietnam. Thầm lặng, hiệu quả, và đầy bất ngờ – đúng như bản chất của chúng ta.
Để lại một bình luận